blog | 14 oktober 2017
De vlag uit ? Remedie tegen nepnieuws (4)
Het kabinet wil meer geld vrijmaken voor onderzoeksjournalistiek. Daar ben ik- zult u begrijpen- een warm voorstander van. Tegelijkertijd wekt het wantrouwen wanneer een kabinet, centrum van politieke macht, voor meer controle pleit. Cynisme steekt onbedwingbaar de kop op wanneer dit kabinet tevens propageert dat het een stevige rol voor de Publieke Omroep wil. Onder leiding van de VVD, die opnieuw een centrale positie inneemt, hebben Rutte I en II de omroep tot voorbij het fundament afgebroken. “Jullie moeten een stevige rol krijgen”, zegt hij nu.
Het pleidooi riekt naar hetzelfde politiek opportunisme dat ook het ministerie van Defensie zo gênant omarmt. Aan het Haagse Plein en op het Hilversumse Mediapark stijgen kringetjes rook op uit de nog smeulende restanten. Het is als een squadron jachtvliegtuigen dat daarnet nog bommen gooide, 180 graden draait en nu voedselpakketten dropt boven de verwoeste stad.
De Publieke Omroep schreeuwt al jaren van de daken dat onderzoeksjournalistiek een prioriteit is. “Put your money where your mouth is”, zei een gewaardeerd oud- collega dan want het gebeurde niet. KRO’s Reporter, vlaggenschip van het vak, is opgeheven, Brandpunt is gestopt met onderzoek. Er wordt ook door andere omroepen niet of nauwelijks in journalistiek onderzoek geïnvesteerd. VARA, NTR, Human en VPRO steken hun nek uit maar verder hoeft de macht de waakhond van de omroep amper te vrezen.
Dat probleem los je niet op met wat extra geld, mooie beloftes en managementjargon als ‘speerpunten’. De omroepen worden niet verleid om in (onderzoeks) journalistiek te investeren. Integendeel. De jacht op kijkcijfers en reclamegelden stimuleert de drang naar snel succes. Dat leidt tot nieuwe vormen van semi- journalistiek waarbij de camera draait maar kritische vragen niet worden gesteld. Verslaggevers zijn meer in beeld dan de onderwerpen en mensen waarover ze berichten. Alles onder het mom van ‘spannend’ in plaats van ‘interessant’. Ongefundeerde meningen zijn belangrijker dan de feiten. Het zorgt ervoor dat de waakhond die de journalistiek zou moeten zijn, in Hilversum een schoothond is geworden. Het dier lijdt honger. Het blaft niet maar geeft pootjes. ‘Zondag met Lubach’ is kritischer op de macht dan de gemiddelde journalistieke rubriek.
NVJ secretaris Thomas Bruning vraagt zich terecht af waar het geld van Rutte III naar toe gaat. Verontrustend is dat hij hoopt dat de term ‘onderzoeksjournalistiek’ zoals hij stelt ‘ruim wordt uitgelegd’.
Onderzoeksjournalisten roeren in de stront, controleren de macht in zijn breedste vorm en leggen, op basis van -meestal tijdrovend en ingewikkeld – onderzoek zaken als fraude, corruptie, nepotisme, machtsmisbruik en andere onfrisse zaken bloot. Wanneer die definitie verwatert, wordt er geld gestoken in een analyse van het sexuele leven van de bladluis. Interessant onderzoek maar geen journalistiek. Net zo min als het meeste -op zichzelf vaak briljante- gegoochel met data. Meer dan een startschot is het zelden.
De definitie moet dus juist niet te ruim zijn want in managementtermen; de ‘incentives’ ontbreken. De meeste omroepbazen zijn kortetermijndenkers. Niet verwonderlijk. Wanneer je in een overlevingsmodus zit, stop je middelen en mankracht niet in onderzoek met een onzekere uitkomst. Dan zoek je het succes van de korte baan. Begrijpelijk maar onterecht want de kernfunctie van de Publieke Omroep raakt zo verder uitgehold en daarmee ook het politieke en maatschappelijke draagvlak. Reden waarom er van noemenswaardig protest geen sprake was toen vorige kabinetten de omroep kapot bezuinigde. De blik van omroepmanagers zou dus verder moeten reiken. De potentiële winst van onderzoeksjournalstiek gaat namelijk ver voorbij het snelle succes. Het is, mits goed georganiseerd, een investering die per definitie loont. Onderzoeksjournalisten controleren de macht in de breedste zin van het woord. Ze leggen misstanden bloot op basis van gedegen onderzoek. Ze bouwen dossiers die kwaliteit en continuïteit waarborgen. Ze worden betrouwbare fundamenten in een tijd waarin het publiek overspoeld wordt met nepnieuws. Een media- organisatie die serieus in onderzoeksjournalistiek durft te investeren, versterkt z’n profiel en z’n band met lezer, kijkers en luisteraars. Duurzaam.
Het nieuwe kabinet geeft geld voor onderzoekjsournalistiek. Omroepen zullen opnieuw termen als ‘speerpunt’ in stelling brengen maar tot tot veel substantie zal het, onder de huidige condities, waarschijnlijk niet leiden. Ook deze regering laat de kans liggen het bestel zodanig te hervormen dat de ‘Publieken’ niet meer hoeven te concurreren met de ‘Commercielen’. Alleen dan zullen omroepen structureel de ruimte krijgen zich te concentreren op een kerntaak als onderzoekjournalistiek. Dat gebeurt niet. Dus het is zeer de vraag of de vlag uit kan voor Rutte III. Het is tenslotte de naamgever van twee regeringsploegen die de sloophamer massief op Publieke Omroep lieten neerdalen.
Malcolm MCDowell als Alex DeLarge in ‘A Clockwork Orange’ van Stanley Kubrick
De geste van het kabinet doet denken aan een scène uit de klassieke (1971) film ‘A Clockwork Orange’. Psychopaat Alex DeLarge (foto) reikt met vriendelijke grimas de hand aan iemand die hij zojuist mishandeld heeft en die daardoor te water is geraakt. De dader heeft spijt en komt tot inkeer laat regisseur Stanley Kubrick ons geloven. De linkerhand komt het slachtoffer behulpzaam tegemoet. Maar buiten beeld op zijn rug houdt DeLarge in zijn rechterhand een vlijmscherp mes. Spoilers zijn even dodelijk als een steekwapen dus laat ik het hierbij.